Internationale werkconferentie Moderne Devotie in Arnhem (23-24 oktober 2009)

Op 23 en 24 oktober was er een internationale werkconferentie over Moderne Devotie in Arnhem. Wat is Moderne Devotie? Wat hier achter schuil gaat, laat zich niet zo gemakkelijk onder één noemer brengen.

De Moderne Devotie verspreidde zich vanaf de late 14e eeuw vanuit Deventer (Geert Grote, 1340-1384) en Zwolle over de Noordelijke Nederlanden en het aangrenzende Duitsland (Nederrijn tot Keulen, Westfalen, Hanzesteden). Een gebied dat in de late Middeleeuwen ongedeeld was door staatsgrenzen, en anders dan nu, cultureel, economisch en politiek een open ruimte was.

Het was een religieuze beweging die zich richtte op (terugkeer naar) een praktisch-vrome christelijke levenswijze (Thomas a Kempis, Imitatio Christi, 1424). Aanvankelijk waren het vooral gezamenlijk bijeen levende leken (zuster- en fraterhuizen, Broeders en Zusters des Gemenen Levens) in de steden. Vanaf 1387 kwamen er kloosters, verenigd in de Congregatie van Windesheim (Augustijner kanunniken) als belangrijke drager van de opvattingen van de Moderne Devotie. Mettertijd gingen veel huizen over naar de Derde Orde van St.Franciscus.

Naar de Moderne Devotie wordt zowel in Nederland als in Duitsland onderzoek gedaan. Om deze onderzoeksstromen beter met elkaar in contact te brengen, organiseerden de Universiteit van Groningen (Prof. Dick de Boer) en het Gelders Archief op 23 en 24 oktober een werkconferentie in Arnhem, in het kader van een “internationaliseringsproject” van onderzoeksorganisatie NWO.

Ongeveer 25 onderzoekers hoorden lezingen over Moderne Devotie en humanisme, onderwijs, handschriftenproductie en -gebruik, over de verhouding tot kloosterorden en andere geestelijke stromingen, dagelijks leven, Moderne Devotie als vrouwenbeweging, als regionaal verschijnsel, en als voorloper van de Hervorming.

In de lezingen en in de discussies kwam naar voren hoe veelgefacetteerd de Devotio Moderna was, en hoe moeilijk ze zich onder één noemer laat brengen. De deelnemers formuleerden voorlopig een aantal onderzoeksdesiderata: reconstructie van persoonlijke verbindingen (netwerken) van de Moderne Devoten; de verhouding tot de omgeving (vrienden en vijanden); vergelijking met andere hervormingsbewegingen van de late Middeleeuwen; en vooral de opbouw van een gezamenlijk onderzoeksapparaat (koppeling en uitbouw van gegevensbestanden).

Eind volgend jaar wordt een tweede conferentie gehouden, te organiseren door de universiteiten van Bochum en Essen-Duisburg. Dan moeten lijnen voor een gemeenschappelijk onderzoeksprogramma worden uitgezet. De lezingen zullen worden gepubliceerd.