Schipmolens op de Waal De Waal als levensader - Werken langs de Waal 3

Detail van aquarel van Jan van den Call (1656-1706) van het Valkhof en omgeving. Bij de Veerpoort een schipmolen. © Jan van den Call, dianegatief, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. CC-BY-SA Gravure van de stad Nijmegen, maker en datum onbekend. Rechts op de Waal zijn twee schipmolens te zien. © Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed CC-BY-SA Een gereconstrueerde schipmolen aan de rivier de Weser in Minden, Duitsland © Axel Hindemith via Wikimedia Commons. CC-by-sa-3.0 de Detail van Gezicht op Nijmegen in het stedenboek van Blaeu (1649), met rechts op de Waal twee schipmolens. © Bron Stedenboek Blaeu, 1649, kaartencollectie Universiteit van Amsterdam, CC-BY Uitsnede uit een vogelvluchtgezicht op Nijmegen in het stedenboek van Blaeu (1649) met de twee schipmolens. © Bron:  Stedenboek Blaeu, 1649, kaartencollectie Universiteit van Amsterdam, CC-BY Gedenkpenning Vrede van Nijmegen van 1678 met links op de Waal de twee schipmolens.
Al in de middeleeuwen werd de energie van het stromende Waalwater gebruikt om molens aan te drijven. Die oude schipmolens zijn een inspiratie van nieuwe vormen van energieopwekking.

Deze tekst maakt onderdeel uit van de special Verbeelding van de Waal, De Waal als levensader, thema Werken langs de Waal.

Belisarius

Dat de energie van stromend rivierwater in molens is te benutten, wist men al in de oudheid. De uitvinding van de schipmolens wordt toegeschreven aan de Byzantijnse generaal Belisarius, die in 536 Rome tegen de Goten hielp verdedigen. De gewone watermolens die het graan maalden werkten niet doordat de aquaducten door de Goten waren gesaboteerd. Door de innovatieve constructie van schipmolens, binnenmuurs in de Tiber, was Rome toch weer verzekerd van meel.

In de volle rivierstroom

Net als vaste watermolens aan beken hadden schipmolens raderen die door het stromende water in beweging werden gezet. Ze waren echter veel flexibeler inzetbaar. Ze werden in de volle rivierstroom vastgelegd met een oeververbinding of met een anker. De sterkte van de stroming werd zo optimaal benut, ook bij laag water.

Constructie

De constructie bestond uit een houten drijvend platform van tussen de 10 en 15 meter lang -het feitelijke schip- met daarop een molenhuis en zijwaarts een of twee waterraderen, die in hoogte instelbaar waren. De draaibeweging werd vooral gebruikt om molenstenen aan te drijven en zo graan te malen. Schipmolens werden ingezet op plekken waar de rivier een hoge stroomsnelheid had. Ooit had Bagdad zestig en Parijs tachtig schipmolens. Keulen beschikte ook over hele batterijen aan elkaar vastgesjorde molens.

Zeldzaam in Nederland

In ons land is minder snelstromend water. De Nederlanders gebruikten vooral windmolens. De schipmolen was in ons land dus een bijzonder verschijnsel. Zeldzame voorbeelden kennen we in Maastricht, Deventer, Nijmegen en stroomafwaarts aan de Waal in Tiel. De bronnen melden ook een kopervolmolen bij Lent. Wellicht staan de schipmolens van Nijmegen daarom zo prominent afgebeeld op schilderijen en gravures van riviergezichten, zelfs op de gelegenheidspenning voor de Vrede van Nijmegen (1678). Ze lagen doorgaans in nabijheid van de oude Veerkade bij de Veerpoort en Stratemakerstoren. Hier, in de buitenbocht van de Waal, was vrijwel altijd sprake van snelstromend water.

Nieuwe schipmolens

Er zijn plannen om de schipmolens, maar dan moderne varianten, weer terug te brengen op de Waal. Dit in het kader van het energie-neutraal maken van de stad. Het zou een van de toepassingen zijn van de Oryon Watermill, een Gelderse uitvinding om energie te winnen uit stromend water, waarbij het landschap wordt gespaard.

Bronnen

  • K. Broes. Over schipmolens en andere onderslagmolens. In: Molenecho’s, juli-september 2003.
  • K. De Decker, Schipmolens. In: Lowtechmagazine, digitaal tijdschrift, april en 16 november 2010.
  • D. Gräf, Boatmills in Europe (2006).
  • A.Tutein-Nolthenius, Schipmolens. In Gelre dl. 57, 1958, p. 233-244.
  • Website: Power2nijmegen

Auteurs: Melchior de Grood en Jan Neefjes, Overland, in opdracht van De Bastei, Nijmegen.

Vervolg: Twee bijzondere handelsproducten: wijn en hout



Links

Aquarel van Van Call met schipmolens
Reconstructie schipmolen Wikimedia
Gravure met schipmolens
Schipmolen in stedenboek Blaeu
Twee schipmolens in stedenboek Blaeu
Gedenkpenning met schipmolens

Locatie


Reageer op dit verhaal

Stuur hier een reactie op bovenstaand verhaal. Je hoeft niet per sé in te loggen bij Disqus, een bijdrage leveren als gast is ook mogelijk. Vul wel altijd een e-mailadres in. Aanvullende afbeeldingen plaatsen, kan ook, mits rechtenvrij.

comments powered by Disqus

Inschrijven nieuwsbrief

Contactgegevens

Erfgoed Gelderland
team mijnGelderland
Westervoortsedijk 67-D
6827 AT Arnhem

T 026-3521690
E info@mijngelderland.nl