Het ontdekken begint hier
Gelderland 1940-1945
'Wie publicaties, kaarten, foto's of filmbeelden zoekt over onderwerpen die te maken hebben met de Tweede Wereldoorlog in Gelderland, moet bij de Gelderland Bibliotheek en het Gelders Archief zijn.' Dit lijkt misschien een gewaagde uitspraak, maar in de praktijk zal blijken dat deze vaak opgaat.
Beide instellingen hebben in 2004 besloten nauw samen te werken. Een van de resultaten daarvan was de oprichting van de Projectgroep Gelderland 1940-1945 en de bijbehorende website www.gelderland1940-1945.nl. Doel van de projectgroep en website is geïnteresseerden in de Tweede Wereldoorlog wegwijs te maken in de inhoud van archieven en collecties die de aangesloten instanties bewaren en beheren.
De Gelderland Bibliotheek is een onderdeel van de Bibliotheek in Arnhem en bezit een waardevolle verzameling publicaties over steden en dorpen in Gelderland in de Tweede Wereldoorlog. De collectie beslaat op dit moment 5.221 titels over de meest uiteenlopende onderwerpen.
Het Gelders Archief in Arnhem beheert een aantal archieven en verzamelingen waarin informatie over het reilen en zeilen van mensen en organisaties in de provincie Gelderland tijdens de Tweede Wereldoorlog te vinden is. Met name de gemeenten Arnhem, Overbetuwe, Renkum, Rheden en Rozendaal zijn goed vertegenwoordigd.
Een van de belangrijke onderwerpen in de collecties van beide partners is ongetwijfeld operatie Market Garden. Deze operatie bestond uit de geallieerde luchtlandingen bij Arnhem, Nijmegen en Eindhoven (Market) en het oprukken van het Tweede Britse Leger vanuit Noord-België (Garden) en speelde zich af van 17 tot 26 september 1944, de nacht waarin de Britse en Poolse troepen zich vanuit Oosterbeek over de Rijn terugtrokken. De gevechten rond de Rijnburg in Arnhem en de strijd in Oosterbeek zijn de meest tot de verbeelding sprekende onderdelen van de operatie, die later onder de naam Slag om Arnhem bekend zijn geworden.
Vanaf september 1944 is een enorm aantal publicaties over dit onderwerp verschenen en ook tegenwoordig komen jaarlijks vele nieuwe titels op de markt. In de Gelderland Catalogus van de Gelderland Bibliotheek zijn op het moment van het schrijven van dit artikel 2.305 titels over dit onderwerp te vinden. Het Gelders Archief beheert onder andere de Collecties Boeree, Peelen, Van Roekel en Vroemen over de operatie Market Garden.
Naast operatie Market Garden is een enorm scala andere thema's in de collecties te vinden: bevrijding, musea, verzet, Jodenvervolging, vliegtuigcrashes, de meidagen van 1940, bodemvondsten, wapens, voertuigen, bombardementen, capitulatie in Wageningen, de King Kong-affaire (operatie Market Garden), vliegveld Deelen, et cetera, et cetera.
Ook de vorm van de verzamelde werken is zeer divers. Het gaat bijvoorbeeld om memoires, dagboeken, biografieën, verslagen, rapporten, kranten, herdenkingsprogramma's, kaarten en plattegronden.
Het Gelders Archief en de Gelderland Bibliotheek hebben een grote verzameling Gelderse kranten, waaronder een aantal dag- en weekbladen uit de Tweede Wereldoorlog. De Arnhemsche Courant is aanwezig over de periode 1940 tot en met 16 september 1944. Op deze dag verscheen de krant voor het laatst omdat de volgende dag, zondag 17 september, de operatie Market Garden begon. Het eerste nummer na de oorlog kwam op 15 februari 1945 uit. In de periode dat de Arnhemsche Courant niet meer werd gedrukt, verscheen het Mededeelingenblad van de Nieuwe Apeldoornsche Courant die aanwezig is van 18 september 1944 tot 5 februari 1945. Hierin zijn regionale oorlogsgebeurtenissen van de laatste oorlogsmaanden opgetekend.
Naast het geschreven en gedrukte woord, zijn ook de visuele media ruimschoots in de collecties van beide instellingen aanwezig. De Gelderland Bibliotheek biedt haar beeldcollectie gedigitaliseerd op www.gelderlandinbeeld.nl aan. Deze site bevat bijna zestigduizend prentbriefkaarten en foto's waarop gebouwen, straten, parken, et cetera, in dorpen en steden in Gelderland zijn afgebeeld. Het interessante van een zoekactie naar bijvoorbeeld de Grote of Eusebiuskerk te Arnhem, is dat zichtbaar wordt hoe de kerk er voor, tijdens en na de Tweede Wereldoorlog uitzag. Andere historisch interessante ansichten zijn die van de verwoeste binnenstad van Nijmegen na het bombardement van 22 februari 1944.
Het Gelders Archief bezit vele foto's, luchtfoto's en filmbeelden die in de periode 1940-1945 zijn gemaakt, en die een relatie hebben met de oorlogstoestand in de regio Arnhem. Het gaat om minimaal elfduizend exemplaren die verspreid zijn over diverse collecties. Het grootse bestand is de Tweede Wereldoorlog Fotocollectie van het voormalige Gemeentearchief Arnhem, die circa tienduizend afdrukken bevat. Deze afbeeldingen worden op dit moment gedigitaliseerd, en zijn te zijner tijd via de website van het archief te bekijken. Een aantal van 26 films is aangemeld voor digitalisering in het kader van het project Erfgoed van de Oorlog.
Op www.gelderlandinbeeld.nl kunnen ook topografische kaarten worden bekeken, waaronder tien militaire stafkaarten uit 1944. Het bijzondere van een vijftal daarvan is dat deze kort na de Slag om Arnhem zijn gevonden door J. Erkens in het dorp Oosterbeek. Waarschijnlijk gaat het hierbij om kaarten die militairen van de 1st British Airborne Division in Oosterbeek hebben gebruikt tijdens de gevechten in september 1944.
Kortom, 'wie publicaties, kaarten, foto's of filmbeelden zoekt over de Tweede Wereldoorlog in Gelderland, moet bij de Gelderland Bibliotheek en het Gelders Archief zijn'.
Dit artikel is eerder verschenen in tijdschrift Gelders Erfgoed 2008-4.