Het ontdekken begint hier
Vleermuizen in militair erfgoed
Herbestemming van leegstaande militaire complexen is actueel. Voor sommige objecten kan gedacht worden aan een functie als verblijfplaats voor vleermuizen. Met name in (gedeeltelijk) ondergrondse bouwwerken kunnen vleermuizen hun winterslaap veilig doorbrengen.
Vleermuiswerkgroep Gelderland (VLEGEL), waarmee Landschapsbeheer Gelderland samenwerkt, inventariseert vleermuizen. Gerhard Glas, voorzitter en coördinator wintertellingen, vertelt over vleermuizen en het belang van militair erfgoed voor overwinterende vleermuizen.
Wat is de waarde van bunkers en ander militair erfgoed voor vleermuizen?
Een aantal vleermuissoorten houdt de winterslaap in objecten waar het een paar graden boven nul maar wel vorstvrij is, vochtig, donker en rustig. Veilige winterkwartieren zijn van belang voor het overleven van de winter, wanneer er geen voedsel (insecten) is te vinden. In de winterslaap verlagen vleermuizen hun lichaamstemperatuur tot ongeveer vijf graden Celcius en vertragen hun ademhaling, hartritme en stofwisseling. Ze verbruiken dan maar weinig energie en kunnen blijven leven op hun vetreserves.
Het woord 'bunker' (of liever: kazemat) staat voor allerlei typen betonnen militaire objecten. Het meest opvallend in het landschap zijn de kleine bovengrondse kazematten, veelal groepsschuilplaatsen en opstelplaatsen voor geschut, uit het begin van de twintigste eeuw. Deze zijn echter van beperkte betekenis voor vleermuizen omdat ze klimatologisch instabiel zijn. Hoe groter en hoe meer onder de grond, des te groter het (potentiële) belang voor vleermuizen. Militair erfgoed omvat ook allerlei soorten kelders, waterkelders, gangen, loopgraven, bomvrije schuilplaatsen, kortom diverse ondergrondse bouwwerken die een overwinteringsplek kunnen bieden aan vleermuizen. Tot het militair erfgoed behoren natuurlijk ook de al wat oudere gemetselde forten van de Nieuwe Hollandse Waterlinie; die zijn ook van belang voor vleermuizen.
Hoe inventariseer je vleermuizen?
Wintertellingen doen wij in het kader van Nationale Ecologische Monitoring. Omdat vleermuizen wettelijk beschermd zijn, is voor de tellingen een ontheffing Flora en faunawet nodig en houden we ons aan afspraken over uitvoering van de tellingen en gedrag in winterkwartieren. Bijvoorbeeld niet meer mensen dan nodig is, om niet teveel warmte uit te stralen waardoor de vleermuizen wakker zouden worden ten koste van hun overlevingskansen. Met een zaklantaarn determineren en tellen we alle vleermuizen die aan de wand hangen. Vleermuizen die in gaten, pijpjes en spleten zijn weggekropen kunnen we vaak alleen met spiegeltjes ontdekken.
Over welke soorten vleermuizen en welke aantallen gaat het?
Niet alle vleermuissoorten overwinteren ondergronds. Dit doen met name watervleermuizen, baardvleermuizen, franjestaarten en grootoorvleermuizen. Daarnaast overwinteren in diverse objecten op en rond vliegveld Deelen ook meervleermuizen, die van internationaal belang zijn en daarom ook genoemd worden in het besluit tot aanwijzing van de Veluwe als Natura2000 gebied. Een enkele maal vinden we hier ook de zeer zeldzame vale vleermuis.
In heel Gelderland tellen we jaarlijks tussen de 3000 en 3500 overwinterende vleermuizen in dit soort ondergrondse objecten. Daarvan tellen we gemiddeld ruim de helft in objecten die behoren tot het militair erfgoed, wat het belang hiervan wel aangeeft.
Zijn er nog meer dieren die in deze objecten zitten?
We komen van alles tegen: muggen, kevers, vlinders, slakken, kikkers, padden, salamanders, muizen en soms ook sporen van een vos, kat of marter. Die laatste zijn voor vleermuizen minder leuk, want van marters weten we dat ze vleermuizen van de muur kunnen plukken.
Verblijven vleermuizen ook in de zomer in militair erfgoed?
Vroeger kwamen we alleen in de winter in de ondergrondse objecten maar sedert enkele jaren ook in de nazomer. Nu weten we dat vleermuizen dan ook al vaak hier zitten en dat de locaties een belangrijke rol kunnen spelen in de baltsperiode, dus voor de voortplanting.
Als we het hebben over bovengrondse gebouwen, daar kunnen in de zomer natuurlijk heel goed vleermuizen verblijven, bijvoorbeeld om hun jongen te krijgen die rond juni worden geboren. Dat vraagt wel om andere inventarisatiemethoden, net als de vraag of terreinen van belang zijn als jachtgebied. In het kader van de herbestemming van militaire complexen wordt dit meestal door ecologische adviesbureau’s onderzocht.
Zijn bunkers en andere militaire gebouwen belangrijk om te bewaren?
Jazeker, waarbij het dan vooral gaat om de combinatie van belangen. Cultuurhistorisch is het van belang om militair erfgoed te bewaren omdat het de geschiedenis zichtbaar houdt. Als je daarmee een nieuwe functie ten behoeve van de natuur kunt combineren, zoals bijvoorbeeld vleermuizen, dan kan je denk ik van een win-win situatie spreken.
Overigens speelt dit ook op terreinen die nog gewoon in militair gebruik zijn. Beslist wil ik hier noemen de Vleermuiswerkgroep Defensieterreinen, die zich daarvoor inzet en daarmee bijdraagt aan de natuurwaarden op militaire terreinen waarop Defensie zelf terecht ook trots is.
De objecten zelf en hun oorspronkelijke functie, de ligging vaak in een mooie, natuurlijke omgeving en uiteraard de vleermuizen die zo slim waren om deze objecten te ontdekken, dat alles maakt voor mij een bezoek aan een bunker, fort of andere militair erfgoed geweldig.
Meer informatie: www.vleermuis.net
Dit artikel verscheen eerder in Gelders Erfgoed 2008-4.