De Pastoorstraat nam vóór de Tweede Wereldoorlog een centrale plaats in bij de joodse Arnhemmers. Een belangrijk gebouw vormde de synagoge naar een ontwerp van de Arnhemse stadsarchitect Hendrik J. Heuvelink. De eerste steen werd gelegd op 13 juli 1852. Een jaar later, op 19 augustus 1853, werd de kerk ingewijd. De plaats was bewust gekozen. Hier stond tot 1852 het woonhuis van Jonas Daniël Meijer (1780-1834), de eerste joodse advocaat in Nederland. Hij werd geboren in Arnhem, en woonde er tot 1890. Meijer was ook adviseur van Koning Lodewijk Napoleon en van Koning Willem I.[1]

Rond 1853 woonden circa 1200 joden in de Gelderse hoofdstad. Doordat die gemeenschap bleef groeien, werd in 1881 zelfs de opperrabinale zetel naar Arnhem verplaatst. De kerk in de Pastoorstraat kreeg daarmee de status van Nederlands-Israëlitische hoofdsynagoge.[2] Het joodse badhuis lag vlakbij, in de Kerkstraat, en de Joodse School was sinds 1893 gevestigd aan de Kippenmarkt, achter het godshuis. Aan het eind van de jaren dertig van de 20e eeuw was het aantal joodse Arnhemmers, mede door de komst van vluchtelingen uit Duitsland, gestegen tot ongeveer 2100.

De joodse Arnhemmers bleven echter niet machteloos toekijken. Verscheidene jongeren en ook enkele mensen van middelbare leeftijd werden lid van het verzet. Een aantal van hen werd dit noodlottig, onder andere de 38-jarige Elias Paul Broekman. Hij dook onder in Breda, en werd lid van een knokploeg. Op 4 mei 1942 werd Broekman door de Sicherheitsdienst (SD) gearresteerd “wegens beleediging van de N.S.B.”[6] Hij werd overgebracht naar het concentratiekamp Mauthausen in Duitsland, waar hij op 29 juni 1942 bij een “ontvluchtingspoging” werd neergeschoten. Ook zijn vader Aron Broekman kwam in dat kamp om; hij overleed op 25 juni van hetzelfde jaar.[7] Elias’ vrouw Frederica Broekman-Mendels bracht twee jaar door in het concentratiekamp Auschwitz. Zij overleefde de oorlog, net als hun twee kinderen Lottie en Robbie. Al hun spullen waren echter verdwenen, en daarom kreeg zij van de gemeente Arnhem een uitkering van f 21,- per week.[8]

Tijdens de gevechtshandelingen in september 1944 dreigde de synagoge alsnog te worden verwoest toen in diverse panden in de binnenstad brand uitbrak, hier en daar gesticht door Duitse soldaten. De Arnhemse brandweer kreeg pas op woensdag 20 september van de Duitsers toestemming om te gaan blussen in een beperkt deel van de stad. Ordonnans Theo W. Scholten was een van de brandweerlieden die zich vrijwillig meldden voor deze taak, en hij herinnerde zich later:

“We werden gestationeerd op het Eiland, hoek Wielakkerstraat. Daar was een bronput en daaruit konden we dus water oppompen. Van daaruit legden we slangen midden door de Kerkstraat naar de Pastoorstraat. In de Bentinckstraat zaten Duitse soldaten te drinken en te zingen in enkele pakhuizen, die daar waren. O.a. in een zakkenhandel[14]. Van daaruit zag ik ook Duitse patrouilles naar de frontlinie vertrekken. Ze slopen achter elkaar vlak langs de huizen van de Kerkstraat en ze beduidden ons, datzelfde te doen. Maar wij waren van mening, dan door de Engelsen ook voor Duitsers te worden aangezien, daarom bleven we liever midden in de straat lopen, en vertrouwden er op dat onze witgeschilderde helmen voldoende zouden aangeven dat wij burgers waren en als brandweerlieden optraden.

De Israëlische synagoge, volgestopt met gevorderde radiotoestellen, was wonder boven wonder gespaard gebleven. Er naast brandde het en hier begonnen wij te blussen. Het was langdurig en daardoor vermoeiend en warm werk. Gelukkig werd er door een firma gezorgd dat wij afkoeling in flesjes limonade konden vinden. Na enige tijd werden de posten verwisseld en dan gingen we terug naar de motorspuit.

Op een gegeven ogenblik kwamen er Duitsers met een kanon de Wielakkerstraat in dat ze even verder, achter ons, opstelden. We vonden dat natuurlijk niet leuk en lieten dat ook wel blijken. Maar zij zeiden “Maak je maar niet bang, want we schieten toch over jullie heen.”

Hoe lang we daar zijn gebleven herinner ik me niet meer. Vermoedelijk werden wij afgelost en hebben anderen de strijd tegen het vuur voortgezet. Wel weet ik, dat we vanuit de Kerkstraat de vlammen door de Grote Kerk zagen lekken. Maar daar mochten we niet bij komen.” [15]

Brandweercommandant Jonker was bezorgd om zijn mannen, die hun levens waagden om branden te blussen:

“In den loop van den middag van woensdag 20 september werd bericht ontvangen, dat in enkele gedeelten van de stad het verder voortschrijden van de brand mocht worden tegengegaan. Op dit bericht werd onmiddellijk personeel en materieel uitgezonden. Allereerst werd toegestaan den brand in de Bakkerstraat tegen te houden. Reeds tijdens het eerste blusschingswerk werd dat gedeelte van de stad vanuit vliegtuigen heftig beschoten. Toch slaagde de brandweer erin het vuur te bedwingen, doch moest overijld het terrein van den brand verlaten. Manschappen en materieel kwamen onder een regen van kogels aan den brandweerpost terug.”[16]

De evacuatie van de stad eind september 1944 pakte rampzalig uit voor de ondergedoken joden. Diverse personen werden toen gearresteerd. Een van hen was de 50-jarige Derk Bresser, die op 4 januari 1945 wegens hulp aan in Arnhem achtergebleven onderduikers door de SD werd gearresteerd. Hij stierf op 1 april van dat jaar in het concentratiekamp Wöbbelin in Duitsland, waar veel Nederlandse joden naar toe werden gebracht.[17] Vijf weken later, op 4 mei 1945, werd het kamp bevrijd door het Amerikaanse 504th Parachute Infantry Regiment van de 82nd Airborne Division.

Omdat de synagoge door oorlogsgeweld zwaar was beschadigd werd tot 1950 de joodse godsdienstschool aan de Kippenmarkt gebruikt.[19]

Een Comité Actie Synagoge Herstel werd opgericht. Deze hield een geldinzameling, en samen met de bijdragen van de bij het rijk ingediende schadeclaims voor herstel van oorlogsschade werd voldoende bijeengebracht om de restauratie ter hand te nemen. Onder leiding van de Amsterdamse architect Jac. S. Baars werd het herstel in de jaren 1949-1950 door Aannemersbedrijf E. van Amerongen uitgevoerd.[20] Bij deze renovatie werd onder andere het schuine dak verwijderd. Op 10 december 1950 werd de herstelde synagoge weer in gebruik genomen.

In augustus 2002 gaf rabbijn Jacobs het sein voor een grootschalige restauratie door van het treinstation naar de Pastoorstraat te lopen en op een ramshoorn te blazen.[21] De werkzaamheden, die 2,9 miljoen euro kostten, werden in 2003 afgerond. Koningin Beatrix was aanwezig bij de feestelijke overdracht van de kerk door de Stichting Arnhemse Synagoge aan de Joodse Gemeente Arnhem op 8 oktober van dat jaar. Het gehele interieur is teruggebracht in de oorspronkelijke staat van vóór de oorlog. De glazen wand tussen de gebedsruimte en het voorportaal is erin gezet om de lichtinval te bevorderen.

Aan een van de muren is een getinte glasplaat aangebracht waarop in het Hebreeuws en het Nederlands de volgende tekst staat:

IN DE STENEN VAN DIT HUIS
ZIJN HUN STEMMEN VOOR ALTIJD OPGENOMEN
HET GELUID VAN HUN STEM WERD MONDDOOD GEMAAKT
MAAR DE KLANK BLIJF EEUWIG RESONEREN

Deze tekst werd bedacht door een van de leden van de Joodse Gemeente Arnhem. Hun godshuis is weer (nog steeds) de Nederlands-Israëlitische Hoofdsynagoge, en de gemeenschap telde in 2003 ongeveer zeventig personen. In 1965 was een tweede kerk opgericht: de Liberaal Joodse Gemeente Gelderland, die in 2003 ongeveer een even groot aantal leden had.[22]

Wie geïnteresseerd is in nadere gegevens over het joodse leven in de Pastoorstraat, inclusief over de families Bachrach, Salomon Cohen en Mozes Cohen, kan hier klikken.